NVAS Nieuwsbrief Juni 2009

Exotisch of Modern? Hedendaagse kunst uit Afrika
Door Marianne Riphagen

Roots and More: de reis van de geesten is een thematentoonstelling over spiritualiteit in het werk van hedendaagse kunstenaars uit de Afrikaanse diaspora (specifiek Brazilië, Cuba, Curaçao, Engeland, Haïti, de Verenigde Staten). Roots and More is zowel een primeur in Nederland als in Europa: niet eerder werd met een tentoonstelling op deze actuele wijze aandacht besteed aan de spirituele rijkdom die Afrika de westerse wereld heeft geboden en nog steeds biedt. Roots & More is nog te zien tot en met november 2009. Naar aanleiding van de tentoonstelling vond er op 13 mei 2009 een studiemiddag plaats in Berg en Dal. Marianne Riphagen, promovenda Culturele Antropologie aan de Radboud Universiteit Nijmegen, reflecteert hieronder op de discussie over hedendaagse kunst uit Afrika.

Op 13 mei 2009 organiseerde het Afrika Museum in Berg en Dal een studiemiddag met de titel Exotisch of Modern. Aanwezigen trachtten door middel van lezingen en debat antwoord te krijgen op vragen over de Nederlandse positionering van moderne kunst door kunstenaars van niet-Westerse afkomst. Moeten volkenkundige musea zoals het Afrika Museum hedendaagse kunst tentoonstellen? Of behoren kunstwerken per definitie in gespecialiseerde kunstmusea, en moeten antropologische instituten zich op de etnografica blijven richten? Bij velen zal deze studiemiddag een gevoel van déjà vu opgeroepen hebben. Al sinds 1985, toen het Tropenmuseum in Amsterdam een symposium met de titel Moderne kunst in ontwikkelingslanden organiseerde, wordt er in Nederland gedebatteerd over dit onderwerp.

Moderne kunst geproduceerd door kunstenaars van niet-Westerse herkomst is de afgelopen decennia een steeds grotere plaats gaan innemen in globale kunstwerelden. Desondanks wordt in Nederland het tonen van dergelijke kunst grotendeels overgelaten aan volkenkundige musea. Conservatoren en directeuren werkzaam in gevestigde instellingen voor moderne kunst hanteren veelal een kunstopvatting en criteria voor de waardering van kunst die uitsluiting tot gevolg hebben. Alleen die kunstwerken die refereren naar in Europa bekende kunsttradities en actuele kunstdebatten, met een beeldtaal die niet als té cultureel specifiek wordt beschouwd, vinden hun weg naar Nederlandse kunstmusea. Zowel cultureel antropologen als kunsthistorici werkzaam aan verschillende academische instellingen hebben zich in recente jaren actief beziggehouden met de receptie van ´niet-Westerse´ moderne kunst in Europa. Hun studies bekritiseren de wijze waarop kunst professionals veelal vasthouden aan een zogenaamd ´Westerse´ kunstgeschiedenis, en ´Westerse´ opvattingen over esthetiek en artistieke kwaliteit. Als onderdeel van de nieuwe, interdisciplinaire wetenschap World Art Studies, betogen deze wetenschappers dat alle menselijke kunstuitingen, ongeacht de locatie van productie, gezien moeten worden als kunst.

Ondanks de overtuigingskracht van dit argument, kunnen Nederlandse geïnteresseerden in bepaalde vormen van moderne kunst uit, onder andere, Afrikaanse landen nu nog voornamelijk hun hart ophalen in volkenkundige musea. Het Afrika Museum toont op dit moment Roots & More. De reis van de geesten, met als onderwerp spiritualiteit in de Afrikaanse diaspora. De schoonheid en zeggingskracht van de getoonde werken, hedendaagse kunst uit landen als Brazilië, Cuba, Curaçao, Engeland, Haïti, en de Verenigde Staten, maken een verpletterende indruk op de bezoeker. Niettemin zullen deze werken, die ondermeer verhalen over religiositeit, ongelijkheid en ontheemding, vooralsnog niet in Nederlandse kunstmusea te zien zijn. Avant-garde kunst in Amsterdam? Voor topkunst buiten de begane ´kunstpaden´ raad ik vandaag liever Berg en Dal aan.